Ovaj esej je nastao u okviru projekta „District of Reconciliation“, koji sufinansira Evropska unija, a sprovodi se uz učešće Evropskog pokreta u Srbiji i pod koordinacijom Fondacije Novi Sad – Evropska prestonica kulture. Sadržaj ovog eseja je isključiva odgovornost autora i ne odražava nužno stavove Evropske unije niti projektnih partnera.

Kada su predsednik Srbije Aleksandar Vučić i hrvatski premijer Andrej Plenković
nedavno razmenili oštre reči oko naoružavanja svojih država, mnogi u regionu su s
nelagodom u tome prepoznali ratnu retoriku. Uzajamne optužbe, demonstracije vojne
moći i nacionalistički tonovi iz Beograda i Zagreba jasno su nas podsetili da odnosi
Crne Gore i Hrvatske pokazuju gde leži ključni nerešeni sukob u novijoj balkanskoj
istoriji.

Iako je situacija danas vojno sasvim drugačija od one devedesetih, zbog članstva
Hrvatske u NATO, to ne sprečava političke elite da eksploatišu stare i prizivaju nove
sukobe. Balkanska trka u naoružanju ukazuje da odnosi u regionu još tavore u senci
ratnih devedesetih, i da je put ka pomirenju i stabilizaciji u najboljem slučaju
neizvestan. Zveckanje oružjem podstiče mržnju prema susedima, pomognutu
nesuočavanjem Srbije sa odgovornošću JNA, kojom je komandovano iz Beograda,
posebno za razaranje Vukovara, kao i za opsadu Dubrovnika i njegove okoline.

U takvom regionalnom okviru, Crna Gora je u posebno osjetljivom položaju. Mala
država između dva rivalska pola, u kojoj žive i Hrvati i Srbi, ima i vlastito opterećenje
ratova devedesetih, koje je provela kao slepa sledbenica ratničkih pohoda
predsednika Srbije Slobodana Miloševića. Međutim, posle otklona crnogorskog
premijera i predsednika Mila Đukanovića od Miloševića u drugoj polovini devedesetih,
odnosi Crne Gore i Hrvatske su uznapredovali toliko da je Hrvatska čak izgubila
interes da procesuira Crnogorce za ratne zločine. Ipak, u poslednje vreme, pod
uticajem Srbije, odnosi Crne Gore i Hrvatske doživljavaju ozbiljno zahlađenje.

U junu 2024. godine, većina u crnogorskom parlamentu je usvojila rezoluciju o
genocidu u Jasenovcu, zbog insistiranja na tome stranaka vladajuće koalicije koje su
bliske srpskom predsedniku Aleksandru Vučiću. Suština te rezolucije bila je direktna
provokacija za Hrvatsku (čija vlast inače redovno obeležava godišnjice oslobađanja
tog ustaškog logora). Zagreb je reagovao brzo i oštro: trojica istaknutih crnogorskih
političara – predsednik Skupštine Andrija Mandić, potpredsednik Vlade Aleksa Bečić i
poslanik Milan Knežević, proglašeni su nepoželjnim osobama na hrvatskoj teritoriji.
Ovaj potez, bez presedana u međusobnim odnosima dve države, jasno je pokazao
kako neodgovorna politička kalkulacija može da sruši ono što je godinama građeno.

Posledice zahlađenja nisu bile samo simbolične. U decembru 2024, na međuvladinoj
konferenciji u Briselu, Hrvatska je Crnoj Gori blokirala zatvaranje poglavlja 31 o
spoljnoj, bezbednosnoj i odbrambenoj politici, za koje je tehnički bila spremna, i to
nakon zastoja od sedam godina. Poruka nije mogla biti jasnija – Crna Gora više nema
slobodan prolaz ka EU, sve dok sa Hrvatskom ne razreši račune iz prošlosti. Zagreb
je Podgorici zatim isporučio i neformalni diplomatski dokument, kojim je zatražio
rešavanje pitanja vlasništva nad školskim brodom Jadran, međusobno razgraničenje
na Prevlaci, dodatno obeštećenje žrtava ratnih zločina, promenu naziva bazena u
Kotoru imenovanom po stražaru u logoru za hrvatske ratne zarobljenike, pronalazak
nestalih i povraćaj imovine hrvatskoj manjini na crnogorskom primorju.

Deluje da je iz fioke izvučeno sve što je moglo da se izvuče, pa i više od onoga što je
Hrvatska ranije pokazivala spremnost da zaboravi. Sva ta zaoštravanja u odnosima
na vrhu, nikako ne doprinose stanovništvu dvije susjedne države, koje je usmjereno
jedno na drugo.

Ono što kontekst čini posebno složenim je to što je Crna Gora sarađivala sa Srbijom
u njenom ratu za teritorije na tlu Hrvatske 1991-1995, pod izgovorom, prvo, odbrane
od „napada“ iz Hrvatske, onda odbrane Jugoslavije od osamostaljivanja Hrvatske, i,
konačno, odbrane ugrožene srpske manjine u Hrvatskoj. Crnogorske jedinice su
aktivno učestvovale u opsadi Dubrovnika 1991-1992. godine, u granatiranju
UNESCO-om zaštićenog starog grada i teroru nad civilnim stanovništvom. Te notorne
istorijske činjenice, zbog kojih su izrazili žaljenje i crnogorski premijer i predsednik
savezne države iz Crne Gore, ipak su dugo gurane pod tepih, prećutkivane u
udžbenicima, izbegavane u zvaničnim govorima i minimizirane u medijima. Tako da,
dok Podgorica i Zagreb raspravljaju o vlasništvu nad brodovima i granici, plodno tlo za
pogoršavanje odnosa leži dublje – u nepriznatoj krivici.

U takvom okruženju, gdje pod uticajem Beograda, ucenjena vlast u Podgorici tumara
od nacionalističke retorike do iznuđenih diplomatskih kalkulacija, građansko
crnogorsko društvo aktivno ulaže trud u povezivanje naroda putem suočavanja sa
činjenicama neslavne prošlosti.

Crnogorske nevladine organizacije, Akcija za ljudska prava i Centar za građansko
obrazovanje, svojevremeno su u Crnoj Gori obeležile dvadeset godina od opsade
Dubrovnika, i od tada svake godine, zajedno sa hrvatskom NVO Documenta,
podsjećaju na tu opsadu i na njen najteži dan, kada je granatiran Stari grad 6.
decembra 1991.

Akcija za ljudska prava je nedavno objavila knjigu Sjećanja na rat: opsada Dubrovnika
1991–1992, zbirku ličnih svjedočanstava učesnika rata s obe strane, koji su iz prve
ruke doživjeli i ratnu propagandu i vojno rasulo u JNA, ali i njenu razornu moć. Knjiga
je plod saradnje sa rediteljem Petrom Pejakovićem, osnivačem dramskog studija
Prazan prostor, koji je na temelju razgovora sa preko trideset učesnika rata i drugih
istorijskih dokumenata, napravio pozorišnu predstavu „Smrt u Dubrovniku“, koju je
HRA producirala zahvaljujući podršci projekta UNDP i Evropske Unije. Dajući glas
učesnicima rata, HRA i Prazan prostor su uradili nešto što crnogorska država nikada
nije imala hrabrosti da uradi: pogledala je u oči vlastitoj odgovornosti bez okolišanja i
diplomatskog eufemizma.

Predstava pripada kulturi sjećanja, nasuprot rasprostranjenoj kulturi zaborava, a njena
namjera je suočiti javnost u regionu s istinom o ratu vođenom u Dubrovniku i okolini.
Gorka je ironija da je predstava u Crnoj Gori igrana desetak puta u svega četiri grada,
jer u većini crnogorskih gradova nije dobrodošla zbog šovinističkih, ideoloških i
politikantskih razloga vlasti koje njima upravljaju. Izvan Crne Gore recepcija je bila
potpuno drugačija. Na Marulićevim danima u Splitu 2025. godine, predstava je osvojila
nagradu za najbolju predstavu u cjelini i nazvana je „rijetko viđenim kazališnim remek
djelom“, Anja Pletikosa nagrađena je za dramaturgiju, a na festivalu FIAT u Podgorici,
Maša Božović i Pavle Prelević su dobili nagrade za glumačke uloge. Predstava je
igrana na festivalima u Skopju, Sarajevu i Beogradu.

Posebno snažan odjek predstava je izazvala kada je izvedena u Zagrebu, i konačno i
u samom Dubrovniku, u sklopu festivala ZNA-DU u martu 2026. godine. I zagrebačka
i dubrovačka publika digle su se na noge i ansambl više puta pozdravile aplauzom, a
nakon dvoiposatnog izvođenja mnogi su ostali i na razgovoru s kreativnim timom. U
kritikama je predstava naglašena kao važan korak prema normalizaciji, pomirenju i
zbližavanju, ali i sprečavanju ponavljanja istorije. Jedan dubrovački kritičar je zaključio
da se radi o predstavi „koja otvara rane da bi zacijelile“, a druga kritičarka je izričito
odala priznanje autorima: „svaka čast susjedima zbog ove predstave koja možda
njima samima znači i više nego nama. Uvijek je lijepo u ovakvom svijetu osjetiti se kao
čovjek i shvatiti da oko tebe još uvijek ima ljudi“.

Činjenica da su crnogorski umjetnici donijeli teško i iskreno suočavanje s neslavnom
prošlošću upravo u Dubrovnik, grad koji su njihovi sunarodnici granatirali, daje
dimenziju simboličnog čina pomirenja kakav nijedna kurtoazna diplomatska nota ne
može da zameni.

Treći stub angažmana HRA je akademski: objavljen je i analitički, zajednički tekst
trojice istoričara iz Zagreba, Beograda i Podgorice, koji rasvjetljava okolnosti napada
na Dubrovnik, smještajući ga u širi kontekst raspada Jugoslavije, funkcionisanja
komandnog lanca i odgovornosti vojnog i političkog vrha. Upravo sinteza ova tri
pristupa – lično svjedočanstvo, umjetnička interpretacija i naučna analiza – čini ovaj
suštinski mirovni angažman metodološki zrelim i društveno potencijalno veoma
korisnim.

Sve ove aktivnosti dobijaju poseban smisao kada se posmatraju u kontekstu tekuće
evropske integracije Crne Gore. Hrvatska kao punopravna članica EU ima pravo i
mehanizam da blokira napredak Crne Gore sve dok otvorena pitanja ostanu
nerazrešena. Međutim, ono što diplomatija traži kao tehničke uslove – procesuiranje
zločina, pronalazak nestalih, regulisanje imovinskih sporova – nije moguće trajno i
iskreno ispuniti bez temeljnog društvenog suočavanja s prošlošću. Možete potpisati
sporazume, zatvoriti poglavlja, razmeniti protokolarne izjave dobre volje, pa čak i
isplatiti novac. Ali ako društvo u cjelini ne prihvati svoju ulogu i odgovornost, sve to
ostaje prazna administrativna formalnost osuđena da se jednog dana ponovi u novom
obliku i pod novim izgovorom. Evropska integracija bez istinskog pomirenja nije ni
integracija – ona je samo fasada iza koje tinja potencijalni novi sukob.

I dok Vučić i Plenković razmjenjuju prijetnje o oružju i vojnoj moći, a crnogorsko
hrvatski odnosi ostaju zategnuti i puni uzajamne sumnje, građanska inicijativa HRA i
Praznog prostora prikazuje jedinu alternativu koja ima budućnost. Pomirenje na
Zapadnom Balkanu nije moguće bez istine, a istina nije moguća bez hrabrosti da se
kaže naglas, bez obzira na to koliko je bolna i politički nepogodna. U regionu gdje se
istorija suviše često instrumentalizuje za dnevnopolitičke potrebe, gdje se selektivno
pamćenje koristi kao oružje, a zaborav forsira kao državna politika, organizacije
građanskog društva čuvaju ono najvrednije: društvenu savest i poruku da se iz
prošlosti može i mora učiti. To nije samo humanistički imperativ – to je i vrlo konkretan
preduslov za stabilnu, mirnu i prosperitetnu budućnost država na teritoriji bivše
Jugoslavije.

Esej pisala: Tea Gorjanc Prelević, direktorka NVO „Akcija za ljudska prava“

Preuzmite esej u PDF formatu OVDE.