SRBIJA U CENTRU

JEDNI DO DRUGIH: Internet kafana Srbija i prodavnica obuće Bosna kao paradigma trenutnih odnosa

Proces disolucije bivše Jugoslavije izgleda da je priveden kraju. No, očekivanja nacionalista i svih onih koji su vidjeli neku računicu u njenoj podjeli nisu u potpunosti ostvarena. Naprotiv. Novonastale države, izuzimajući Sloveniju, ostale su razapete između neostvarenog sna o zaokruživanju nacionalnih država s jedne strane i potvrđivanja pripadništva Evropi s druge. Ove frustracije su dodatno pojačane činjenicom da je proces osamostaljenja za sve zemlje bez izuzetka značio i siromašenje većine stanovništva i svakojako kašnjenje za zemljama kojima smo svi bili uzori, da spomenemo samo Bugarsku i Rumuniju.

Ove unutrašnje frustracije imaju neposrednog odraza na odnose među novonastalim zemljama i na stabilnost u regionu. I umjesto da sada budemo svjedoci zdravih dobrosusjedskih odnosa onih koji više nisu niti mogli niti htjeli da žive u „nametnutom“ braku, odnose u regionu Zapadnog Balkana još uvijek opterećuju neraščišćeni problemi koji se ne rješavaju na evropski već, reklo bi se, na balkanski način.

Regija je i dalje, dakle, izvor tenzija pa i prijetnji miru, a ujedinjena Evropa se bar slaže oko jednoga: da se više ne dozvoli da ovdje ponovo plane sukob kakav je viđen devedesetih godina. Nedostatak strateškog odnosa Evrope prema regionu i odsustvo jasne vizije budućnosti Zapadnog Balkana proizvode i u novonastalim zemljama različite špekulacije i kalkulacije ne samo prema ujedinjenoj Evropi, već i prema susjedima.

Kada se radi o pogledu iz Brisela, nerijetko se može čuti kako je Srbija ključ rješenja na Balkanu i kako od nje zavisi budućnost regiona. Ova teza se naslanja na fakat da je Srbija najmnogoljdnija zemlja regiona, da ona ima snažan ekonomski potencijal i da zauzima važniju geostratešku poziciju od drugih susjeda. Dodatni argument predstavlja i to što pripadnici srpskog naroda žive u svim zemljama regiona i što odnos prema njima određuje u dobroj mjeri politiku Srbije prema susjedima, a time direktno utiče na stabilnost Balkana. Kada bi zvanični Beograd, primjera radi, bio zadovoljan položajem srpske manjine u Hrvatskoj i Srba kao konstitutivnog naroda u Bosni i Hercegovini, stabilnost na Zapadnom Balkanu bi bila u velikoj mjeri zagarantovana.

Kada je riječ o metodima, briselska politika mrkve i štapa prema Srbiji se ne razlikuje od politike koja se vodi prema drugim zemljama nastalim raspadom bivše Jugoslavije. Dakle, nije ovdje riječ o tome kako se Evropa drži jednakih principa prema svima. Ona od svake zemlje očekuje u određenom trenutku manju ili veću koncesiju, ili žrtvu, a zauzvrat nudi pogodnosti koje nekada znače povoljniji status prema evropskoj porodici, a katkad prozaičnije – finansijsku inijekciju u vidu poklona ili povoljne pozajmice. S obzirom da se od Srbije, u kratkom vremenskom razmaku, očekivalo da se odrekne prvo Crne Gore a potom i Kosova, što su enormne žrtve, jasno je da je zauzvrat nuđeno i više no što bi objektivna evolucija Srbije prema evropskim vrijednostima zasluživala.

Reakcije u zemljama regiona na zbivanja u Srbiji i na odnos Evropske unije prema Srbiji najčešće su krajnje subjektivne i diskonektovane od bilo kakve ozbiljne i nepristrasne analize. Tim ocjenama izmiče konstatacija da se Srbija sama oslobodila balasta koji se zvao Milošević i da je na nedavnim opštim izborima dala jesnu prednost proevropskim snagama, ostavljajući Šešeljeve radikale u manjini. Čini se da komšije nemaju baš puno volje da pomognu pozitivnim procesima u Srbiji. U situacijama kada se političke opcije na političkoj sceni Srbije nalaze na raskrsnici, glasovi iz susjedstva gotovo redovno koriste ekstremnoj desnici otjelovljenoj u Radikalnoj stranci.

No, i Beograd ima nemali udio u percepciji o Srbiji koja postoji u regionu, kao i u nesklonom odnosu prema „regionalnom divu“ Srbiji koju gaje susjedne zemlje. Osnovna zamjerka Beogradu je da se još nije ozbiljno i iskreno suočio sa sopstvenom ulogom u ratnim zbivanjima. Međunarodni sud pravde u Hagu je konstatovao „nečinjenje“ i odsustvo odgovarajućeg djelovanja u odnosu na genocid nad Bošnjacima Muslimanima u Srebrenici, ali ni ta odluka nije shvaćena kako treba – to jest kao prilika za suočvanje sa sopstvenom odgovornošću i šansom da se normalizuju odnosi sa komšijama.

Na Beograd se gleda sa nesklonošću i zbog utiska o njegovoj prevelikoj umiješanosti u unutrašnje poslove drugih zemalja, u nekritički odnos prema Srbima u tim zemljama što se najčešće doživljava kao obnavljanje velikosrpskih aspiracija. Konačno, prigovara se Beogradu i za neprincipijelnost koja se ogleda u prevelikoj brizi za Srbe van Srbije, a za nedovoljnu brigu za manjine prisutne u Srbiji, pri čemi se najčešće misli na Hrvate i Bošnjake.

Ovakvo viđenje Srbije ima za posljedicu i ocjenu da Evropa pokazuje slabost prema Srbiji koju nagrađuje mimo principa, čineči nepravdu drugim zemljama regije koje za sebe misle da su evropskije od Srbije i da zaslužuju više. Pri tome se zanemaruje da ni Srbija, kao u ostalom ni jedna druga zemlja regije, nema nikakve šanse da se sama izbori za izlazak iz sadašnjeg lošeg stanja, već je to jedino moguće kroz proces koji je vezan za približavanje Evropskoj uniji i u manjoj mjeri NATO paktu. Što važi za nas, važi i za Srbiju: Evropa jedina nudi rješenja i za unutrašnje i vanjske probleme.

Autor je predsednik Helsinškog komiteta za ljudska prava u Federaciji BIH

<< nazad | sadržaj | napred >>